HVO100: paliwo parafinowe, które nie jest biodieslem
HVO powstaje z tego samego surowca co biodiesel, a chemicznie jest zupełnie innym paliwem. Ta różnica decyduje o normie, o trwałości w zbiorniku i o tym, czy producent silnika w ogóle na nie pozwala.
Surowiec jest ten sam co przy biodieslu: olej rzepakowy, zużyty olej spożywczy, tłuszcze zwierzęce. Droga jest inna. Trójglicerydy trafiają do reaktora z wodorem pod ciśnieniem, tlen odchodzi jako woda i tlenki węgla, a łańcuchy węglowodorowe zostają wysycone wodorem. Drugi etap, izomeryzacja, przerabia proste n-alkany na rozgałęzione izoalkany. Produktem jest mieszanina węglowodorów parafinowych, chemicznie bliższa syntetycznej parafinie z gazu niż estrom rzepakowym.
Czym HVO różni się od FAME
Budową cząsteczki, i to przesądza o reszcie. FAME to estry metylowe kwasów tłuszczowych: cząsteczka zachowuje łańcuch kwasu razem z jego wiązaniami podwójnymi, a do tego niesie dwa atomy tlenu z grupy estrowej, około 11 procent masy. HVO nie ma ani jednego, ani drugiego.
Konsekwencje wychodzą wszędzie tam, gdzie paliwo styka się z tlenem albo z wodą. Estry hydrolizują do wolnych kwasów tłuszczowych, rozpuszczają wielokrotnie więcej wody niż olej mineralny i utleniają się od wiązań podwójnych. Węglowodory parafinowe nie robią żadnej z tych rzeczy, bo nie mają czym.
Jaka norma obowiązuje dla HVO100
PN-EN 15940 dla parafinowego oleju napędowego z procesów syntezy lub uwodornienia, nie PN-EN 590. Powód jest arytmetyczny: HVO ma gęstość poniżej 810 kg/m3, a PN-EN 590 wymaga 820,0-845,0 kg/m3. Paliwo parafinowe nie spełni tej normy nawet teoretycznie i nie jest to wada.
W Polsce wymagania dla HVO100 wprowadził załącznik nr 3 do rozporządzenia Ministra Przemysłu oraz Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 21 marca 2025 r. w sprawie wymagań jakościowych dla biopaliw ciekłych (Dz. U. poz. 426), opracowany na podstawie EN 15940:2023. Formalnie HVO100 jest w polskim prawie biopaliwem ciekłym, nie paliwem ciekłym, i to osobna kategoria kontroli jakości.
| Parametr | PN-EN 590 (B7) | Parafinowy ON (załącznik nr 3) |
|---|---|---|
| Liczba cetanowa | min. 51,0 | min. 70,0 (klasa A) lub 51,0 (klasa B) |
| Gęstość w 15°C | 820,0-845,0 kg/m³ | 765,0-800,0 (A) lub 780,0-810,0 (B) kg/m³ |
| Całkowita zawartość aromatów | nie limitowana (WWA max 8,0%) | max 1,1% m/m |
| Siarka | max 10,0 mg/kg | max 5,0 mg/kg |
| Smarność HFRR w 60°C | max 460 µm | max 400 µm |
| FAME | max 7,0% V/V | max 7,0% V/V |
| CFPP zimą | max -20°C | max -20°C, wariant niskotemperaturowy -32°C |
| Lepkość w 40°C | 2,000-4,500 mm²/s | 2,000-4,500, wariant niskotemp. 1,500-4,000 mm²/s |
Dlaczego HVO nie starzeje się jak biodiesel
Bo utlenianie węglowodorów zaczyna się przy wiązaniach podwójnych, a w HVO ich nie ma. Wodór wysycił je w reaktorze. Zostaje zwykłe, powolne utlenianie parafin, to samo, które dotyczy bazy mineralnej oleju napędowego, i nic ponadto.
Widać to w konstrukcji samego rozporządzenia. Badanie stabilności metodą PN-EN 15751 z wymaganiem 20 godzin okresu indukcji obowiązuje dla parafinowego oleju napędowego dopiero powyżej 2,0% V/V zawartości FAME. Czyste HVO100 bez estrów tego badania nie potrzebuje; wystarcza oznaczenie osadu według PN-EN ISO 12205 z limitem 25 g/m³, takim samym jak dla zwykłego ON.
Skalę różnicy dobrze pokazuje praca Wojskowej Akademii Technicznej o stabilności oksydacyjnej olejów napędowych: po 15 tygodniach starzenia odporność czystego estru rzepakowego spadła w metodzie PetroOxy do 17-18 minut, gdy bazowy olej napędowy z tej samej serii trzymał 50-61 minut. HVO stoi po stronie węglowodorów. Mechanizm, który zjada estry, opisuję osobno przy starzeniu się paliwa.
Lepsza stabilność nie znaczy brak osadów. W rozprawie KTH o osadach wewnątrz wtryskiwaczy z ciężarówek o przebiegach 50-350 tys. km osady przy mieszankach FAME składały się z mydeł metalicznych i związków azotu, a przy HVO z samych dodatków do paliwa: detergentu PIBSI i inhibitora korozji DDSA, bo paliwo parafinowe gorzej je rozpuszcza. Zmienia się skład osadu, nie jego brak.
Liczba cetanowa powyżej 70 i co z niej wynika
Krótsza zwłoka zapłonu, czyli cichszy zimny rozruch i mniej dymu przy starcie. Klasa A wymaga minimum 70,0, handlowe HVO schodzi zwykle jeszcze wyżej. Dla porównania paliwa premium na PN-EN 590 deklarują 55, a norma stawia próg 51.
Cetan nie zwiększa mocy i tu nic się nie zmienia względem zwykłego oleju napędowego, o czym piszę w tekście o normie PN-EN 590. Realny zysk jest po stronie emisji: brak aromatów, których PN-EN 590 nie limituje wcale, przekłada się na wyraźnie mniej cząstek stałych w spalinach.
Niższa gęstość, czyli wyższe zużycie w litrach
Zużycie w litrach rośnie o mniej więcej 3-5 procent. Litr HVO waży o 40-60 gramów mniej niż litr oleju napędowego, a energia w paliwie idzie z masą, nie z objętością. Na kilogram HVO wypada nieco lepiej od ON, tylko dystrybutor liczy litry.
Silnik dostaje mniej energii w tej samej dawce objętościowej, więc starsze jednostki bez korekty potrafią oddać kilka procent mniej momentu. Nowsze sterowniki, które regulują dawkę na podstawie sygnału z czujnika ciśnienia w szynie i przepływomierza, część tej różnicy nadrabiają. W liczbach na paragonie przewaga i tak nie ma szans, bo HVO100 kosztuje dziś o kilkadziesiąt procent więcej.
Właściwości niskotemperaturowe HVO
Da się je ustawić w procesie znacznie niżej, niż wymaga gatunek zimowy oleju napędowego. Rozporządzenie przewiduje wariant o polepszonych właściwościach niskotemperaturowych z CFPP do -32°C i temperaturą mętnienia do -22°C. Zwykłe HVO100 podlega tym samym progom sezonowym co ON: 0°C latem, -10°C w okresie przejściowym, -20°C zimą.
To nie jest cecha darmowa. Same n-parafiny krystalizowałyby w temperaturze dodatniej, dopiero izomeryzacja do rozgałęzionych łańcuchów zbija temperaturę mętnienia. Producent decyduje, jak głęboko ją poprowadzić, i płaci za to wydajnością procesu. Napis HVO100 na dystrybutorze sam z siebie nie oznacza więc paliwa arktycznego, tak samo jak ON w listopadzie nie zawsze jest już zimowy (gatunki i daty przejść).
Smarność, czyli słaby punkt paliwa bez siarki
HVO nie ma ani siarki, ani aromatów, ani związków polarnych, więc smarność zależy wyłącznie od dodatku uszlachetniającego. Rozporządzenie ustawia tu limit ostrzejszy niż dla zwykłego ON: średnica śladu zużycia w teście HFRR najwyżej 400 µm zamiast 460 µm.
Osobna sprawa dotyczy uszczelnień. Aromaty w oleju napędowym lekko pęcznią elastomery i stare, stwardniałe uszczelki latami trzymają szczelność właśnie dzięki temu. Paliwo bez aromatów tego nie robi, więc przejście wysłużonej instalacji na HVO potrafi ujawnić wyciek, który był tylko zamaskowany. W nowych układach problem nie występuje.
Czy producent silnika dopuszcza HVO100
Dopuszczenie jest przypisane do konkretnego silnika i rocznika, nie do marki. Najszybsza weryfikacja to zajrzeć na korek wlewu paliwa: od 2018 roku oznakowanie według PN-EN 16942 obejmuje też paliwa parafinowe, które mają symbol XTL w kwadracie, w tym samym kształcie co B7. Jest XTL przy wlewie, jest dopuszczenie.
W pojazdach ciężarowych aprobaty są od lat regułą, w osobowych zależą od roku produkcji, zwykle od przełomu 2020 i 2021. Jeśli dopuszczenia nie ma, konsekwencje są takie same jak przy innych paliwach niezgodnych z przeznaczeniem: przy szkodzie w układzie wtryskowym producent ma podstawę do odmowy naprawy gwarancyjnej.
Czy można mieszać HVO100 z olejem napędowym
Tak, w dowolnej proporcji i bez rozwarstwienia, bo oba paliwa to węglowodory. Mieszanina przestaje mieścić się formalnie w którejkolwiek z norm, głównie przez gęstość lądującą między zakresami, lecz eksploatacyjnie nic złego się nie dzieje i tak działa większość flot przechodzących na HVO stopniowo.
Dwa zastrzeżenia. Mieszanie nie omija braku dopuszczenia: jeśli silnik nie jest przystosowany do XTL, dolanie połowy baku niczego nie legalizuje. I nie liczyłbym na poprawę odporności na mróz, bo CFPP mieszaniny wypada bliżej gorszego składnika, niż wynikałoby z proporcji.
Ile kosztuje HVO100 i gdzie je kupić w Polsce
Detalicznie sprzedaje je sieć AVIA, na kilku stacjach, między innymi w Myszęcinie, Brzeźniku, Piotrkowie Trybunalskim, Łodzi, Wrocławiu i Dąbrowie Górniczej. Przy debiucie w 2024 roku litr kosztował 8,99 zł, gdy zwykły olej napędowy na tej samej stacji szedł po 6,14 zł, a premium po 6,34 zł. Proporcja od tego czasu nie zmieniła się jakościowo.
Na cenę składa się kilka rzeczy naraz. Surowiec, czyli olej rzepakowy i zużyty olej spożywczy, jest droższy od ropy, a o zużyty olej spożywczy konkuruje już lotnictwo objęte obowiązkiem domieszki paliw zrównoważonych. Proces zjada wodór. Akcyza jest taka sama jak dla zwykłego oleju napędowego, więc niższa emisyjność nie daje ulgi podatkowej. Do tego rafinerie mogą użyć HVO jako komponentu zwykłego B7 na poczet Narodowego Celu Wskaźnikowego, który na 2026 rok wynosi 10 procent, i tą drogą wykorzystać produkcję bez otwierania osobnego dystrybutora.
Orlen uruchomił 25 maja 2026 r. instalację HVO w Płocku o zdolności około 300 tys. ton rocznie, a sprzedaż detaliczną HVO100 prowadzi w Niemczech, Czechach, Austrii i na Słowacji, nie w kraju. Wolumen idzie więc głównie w hurt i do flot, co widać po tym, że paliwo trudno znaleźć w wykazie stacji z olejem napędowym, a jego cena nie pojawia się w notowaniach hurtowych ON.
Częste pytania
Czym HVO różni się od biodiesla FAME?
Budową cząsteczki. FAME to estry metylowe: zostaje w nich tlen z surowca roślinnego, około 11 procent masy, oraz wiązania podwójne kwasów tłuszczowych. HVO powstaje przez uwodornienie, które wysyca wiązania podwójne i usuwa tlen, więc produktem są czyste węglowodory parafinowe. Stąd inna norma i nieporównanie lepsza stabilność podczas magazynowania.
Jaka norma obowiązuje dla HVO100?
PN-EN 15940 dla parafinowego oleju napędowego, nie PN-EN 590. HVO ma gęstość 765-810 kg/m3, więc nie mieści się w zakresie 820,0-845,0 kg/m3 wymaganym przez PN-EN 590 i nigdy jej nie spełni. W Polsce limity dla HVO100 określa załącznik nr 3 do rozporządzenia z 21 marca 2025 r. w sprawie wymagań jakościowych dla biopaliw ciekłych.
Czy HVO100 można mieszać ze zwykłym olejem napędowym?
Tak, w dowolnej proporcji. Oba paliwa są węglowodorami i mieszają się bez rozwarstwienia. Mieszanina nie mieści się już formalnie ani w PN-EN 590, ani w PN-EN 15940, bo gęstość ląduje między zakresami, ale eksploatacyjnie nic się nie dzieje. Warunkiem jest dopuszczenie silnika do paliwa XTL.
Czy HVO100 zwiększa zużycie paliwa?
W litrach tak, o mniej więcej 3-5 procent. Litr HVO niesie mniej energii, bo gęstość jest o 40-60 kg/m3 niższa niż w oleju napędowym. Na kilogram HVO ma energii nieco więcej, tylko dystrybutor odmierza litry, nie kilogramy.
Skąd wiadomo, czy mój silnik jest dopuszczony do HVO100?
Z instrukcji obsługi i z oznakowania przy wlewie paliwa. Od 2018 roku dystrybutory i wlewy są oznaczane według PN-EN 16942, a paliwo parafinowe ma symbol XTL w kwadracie, tym samym kształcie co B7. Jeśli przy wlewie jest XTL, producent dopuścił to paliwo.